पार्थिव पूजनं – प्रयोग
धर्माचरण हो शास्त्रानुसार
पार्थिव पूजा
अब पार्थिव पूजन से पूर्व निर्माण हेतु स्वयं के लिये भी और सभी ब्राह्मणों के लिये भी उचित स्थान पर आसन, मिट्टी (सम्यक रूप से गूंथी हुई), जलपात्र (प्रोक्षणी-पाद्य-अर्घ्य-आचमन-शुद्धोदक), पञ्चामृत, भस्म-चन्दन, रुद्राक्ष माला, दीप, अक्षत-पुष्पादि प्रस्तुत करें। पार्थिवलिंग के स्थापन व पूजन हेतु भी पीठ (चौकी) दे, चौकी पर सुंदर वस्त्र बिछा दे। यदि अष्टदल निर्माण करना चाहे तो सबको रंगा हुआ चावल भी दे। यदि स्वयं निर्माण व पूजा करने का भाव न हो तो केवल ब्राह्मणों के लिये सभी व्यवस्था करता रहे और ब्राह्मणों के द्वारा होने वाली पूजा का दर्शन करे।
ध्यातव्य स्वयं पूजा करने में जितना पुण्य प्राप्त होता है उससे अधिक पुण्य ब्राह्मणों द्वारा की जाने वाली वैदिक पूजा का दर्शन मात्र करने से होता है, अतः स्वयं पूजा करने का दुराग्रह न रहे तो उत्तम पक्ष होगा।
सर्वाधारे धरे देवि पूजार्थं शङ्करस्य हि ।
स्थानं देहि महादेवि पूजिता भव मे सदा ॥


ब्राह्मण पूर्वोक्त विधि के अनुसार निर्माण आरम्भ करें :
थोड़ी मृदा ग्रहण करके “ॐ ह्रीं ग्लौं गं गणपतये नमः ग्लौं गं ह्रीं” इस एकादशाक्षर मंत्र से बालगणपति का निर्माण करके आसन पर स्थापित करें । तदनन्तर पार्थिव निर्माण करें।
मृदा ग्रहण : “ॐ हराय नमः” इस मंत्र से लिंग निर्माण हेतु मिट्टी ले ।
लिंग गठन : “ॐ महेश्वराय नमः” कहकर लिंग निर्माण करें।
लिंग स्थापन : “ॐ शूलपाणये नमः” मंत्र से जो व्यवस्था हो वहां स्थापित करके अक्षतादि अर्पित कर दें।
तत्पश्चात शेष मृदा से कीर्तिमुख आदि का भी निर्माण करें। “ॐ ऐं हुँ क्षुं क्लीं कुमाराय नमः” मंत्र से षण्मुख (कार्तिक) की प्रतिमा का निर्माण करके स्थापित करे।
॥ पूजनारम्भ ॥
पुनः अन्य सभी व्यवस्थाएं व्यवस्थित करके तत्पश्चात् पूजनारम्भ करे । सर्वप्रथम आचमन-प्राणायाम करके न्यास करे :
विनियोग : ॐ अस्य श्रीसदाशिवमन्त्रस्य वामदेवऋषिः, पंक्तिश्छन्दः, श्रीसदाशिवो देवता, ॐ बीजं, नमः शक्तिः, शिवाय कीलकं, मम साम्बसदाशिवप्रीत्यर्थे पार्थिवलिङ्गपूजने विनियोगः ॥
॥ ऋष्यादि न्यास ॥
ॐ वामदेवऋषये नमः शिरसि ॥
ॐ पंक्तिश्छन्दसे नमः मुखे ॥
ॐ श्रीसदाशिवदेवतायै नमः हृदये ॥
ॐ बीजाय नमः गुह्ये ॥
ॐ शक्तये नमः पादयोः ॥
ॐ शिवाय कीलकाय नमः सर्वाङ्गे ॥
॥ करन्यास ॥
ॐ ॐ अंगुष्ठाभ्यां नमः ॥
ॐ नं तर्जनीभ्यां नमः ॥
ॐ मं मध्यमाभ्यां नमः ॥
ॐ शिं अनामिकाभ्यां नमः ॥
ॐ वां कनिष्ठिकाभ्यां नमः ॥
ॐ यं करतलकरपृष्ठाभ्यां नमः ॥
॥ हृदयन्यास ॥
ॐ ॐ हृदयाय नमः ॥
ॐ नं शिरसे स्वाहा ॥
ॐ मं शिखायै वषट् ॥
ॐ शि कवचाय हुं ॥
ॐ वां नेत्रत्रयाय वौषट् ॥
ॐ यं अस्त्राय फट् ॥
तत्पश्चात् भगवान शिव का ध्यान करें :
ध्यान :
ध्यायेन्नित्यं महेशं रजतगिरिनिभं चारुचन्द्रावतंसं
रत्नाकल्पोज्ज्वलाङ्गं परशुमृगवराभीतिहस्तंप्रसन्नम् ।
पद्मासीनं समन्तात् स्तुतममरगणैर्व्याघ्रकृतिं वसानं
विश्वाद्यं विश्ववन्द्यं निखिलभयहरं पञ्चवक्त्रं त्रिनेत्रम् ॥
॥ ध्यानोपरांत मानस पूजन करे ॥
॥ प्राणप्रतिष्ठा ॥
विनियोग : ॐ अस्य श्रीप्राणप्रतिष्ठामन्त्रस्य ब्रह्मविष्णुमहेश्वरा ऋषयः, ऋग्यजुःसामानि च्छन्दांसि, क्रियामयवपुः प्राणाख्या देवता, आं बीजम्, ह्रीं शक्तिः, क्रौं कीलकं देवे प्राणप्रतिष्ठापने विनियोगः ॥
न्यास :
ब्रह्मविष्णुरुद्रऋषिभ्यो नमः शिरसि ॥
ॐ ऋग्यजुःसामच्छन्दोभ्यो नमो मुखे ॥
ॐ प्राणाख्यदेवतायै नमः हृदि ॥
ॐ आं बीजाय नमः गुह्ये ॥
ॐ ह्रीं शक्तये नमः पादयोः ॥
ॐ क्रौं कीलकाय नमः सर्वाङ्गे ॥
इस प्रकार पुष्पादि स्पर्शपूर्वक न्यास करके प्राण-प्रतिष्ठा करे :
॥ शिव प्राण प्रतिष्ठा मंत्र ॥
ॐ आं ह्रीं क्रौं यँ रँ लँ वँ शँ षं सँ हँ सः सोहँ शिवस्य प्राणा इह प्राणाः ॥
ॐ आं ह्रीं क्रौं यँ रँ लँ वँ शँ षं सँ हँ सः सोहँ शिवस्य जीव इह स्थितः ॥
ॐ आं ह्रीं क्रौं यँ रँ लँ वँ शँ षं सँ हँ सः सोहँ शिवस्य सर्वेन्द्रियाणि वाङ्मनस्त्वक्चक्षुश्श्रोत्र घ्राण जिह्वा पाणि पादपायूपस्थानि इहागत्य सुखं चिरं तिष्ठन्तु स्वाहा ॥
इन मंत्रों से पुष्पाक्षत अर्पित करते हुये प्राणप्रतिष्ठां करके पुनः अञ्जलिबद्ध हो ध्यान करें –
ॐ दक्षोत्सङ्ग निषण्णकुञ्जरमुखं प्रेम्णा करेण स्पृशन्
वामोरुस्थितवल्लभाङ्कनिलयं स्कन्दं परेणामृशन् ।
इष्टाभीतिमनोहरं करयुगं बिभ्रत् प्रसन्नाननो
भूयान्नः शरदिन्दुसुन्दरतनुः श्रेयस्करः शङ्करः ॥
ध्यान करके नमस्कार करे –
नमोऽस्तु स्थाणुरूपाय ज्योतिर्लिङ्गामृतात्मने ।
चतुर्मूर्तेश्च पुंशक्त्या भासितांगाय शम्भवे ॥
सर्वज्ञ ज्ञान विज्ञान प्रदानैक महात्मने ।
नमस्ते देवदेवेश सर्वभूतहितेरत ॥
॥ आवाहन ॥
नमस्कार करके लिंग का स्पर्श करते हुये आवाहन करें :
॥ ॐ भूः पुरुषं साम्बसदाशिवं आवाहयामि ॥
॥ ॐ भुवः पुरुषं साम्बसदाशिवं आवाहयामि ॥
॥ ॐ स्वः पुरुषं साम्बसदाशिवं आवाहयामि ॥
ॐ स्वामिन् सर्व जगन्नाथ यावत्पूजावसानकं ।
तावत्त्वं प्रीतिभावेन लिङ्गेऽस्मिन् सन्निधौ भव ॥
॥ शिव पूजनम् ॥
तत्पश्चात “ॐ ह्रीं ग्लौं गं गणपतये नमः ग्लौं गं ह्रीं” मंत्र से गणपति की पूजा करके “ॐ ऐं हुँ क्षुं क्लीं कुमाराय नमः” मंत्र से कार्तिक की पूजा करे। इसी प्रकार यदि कीर्तिमुख, सर्पादि बनाया गया हो तो उनकी भी पूजा कर ले। गण पूजा करके तदुपरांत भगवान शिव का पुनः ध्यान करके पूजन करें।
ध्यान मंत्र
ॐ दक्षांकस्थं गजपतिमुखं प्रामृशन् दक्षदोष्णा
वामोरुस्थां नगपतनयां के ग्रहं चापरेण ।
इष्टाभीती परकरयुगे धारयन्निन्दुकान्ति-
मव्यादस्मांस्त्रिभुवननतो नीलकण्ठस्त्रिनेत्रः ॥
पाद्य : ॐ नमोऽतु नीलग्रीवाय सहस्राक्षाय मीढुषे अथो येऽअस्य सत्वानो ऽहन्तेभ्यो करन्नमः ॥ पादयोः पाद्यं ॐ साम्ब सदाशिवाय नमः ॥
अर्घ्य : ॐ गायत्रीत्रिष्टुब्जगत्यनुष्टुप्पंक्त्या सह। बृहत्युष्णिहा ककुप्सूचीभि: शम्यन्तु त्वा ॥
॥ हस्तयोः अर्घ्यं ॐ साम्ब सदाशिवाय नमः ॥
आचमन : ॐ त्र्यम्बकं यजामहे सुगन्धिम्पुष्टिवर्धनम् । उर्वारुकमिव बन्धनान्मृत्योर्मुक्षीय मामृतात् ॥ मुखे आचमनीयं ॐ साम्ब सदाशिवाय नमः ॥
मधुपर्क : ॐ मधुव्वाता ऋतायते मधुक्षरन्ति सिन्धवः माध्वीर्न: सन्त्वोषधिः मधुनक्तमुतोषसो मधुमत्पार्थिव ᳪ रजः मधुद्यौरस्तु नः पिता मधुमान्नो वनस्पतिर्मधुमां २ अस्तु सूर्यः माध्वीर्गावो भवन्तुनः ॥ इदं मधुपर्कम् ओं साम्ब सदाशिवाय नमः ॥
मधुपर्कान्ते आचमनीयं ॐ साम्ब सदाशिवाय नमः ॥
स्नान : ॐ वरुणस्योत्तम्भनमसि वरुणस्य स्कम्भसर्जनी स्त्थो वरुण्स्य ऽऋतसदन्न्यसि वरुणस्य ऽऋतसदनमसि वरुणस्यऽऋत सदनमासीद् ॥ इदं स्नानीयं जलं ॐ साम्ब सदाशिवाय नमः ॥
दुग्ध स्नान : ॐ पयः पृथिव्यां पयऽओपधीषु पयो दिव्यन्तरिक्षे पयोधाः पयस्वतीः । प्रदिशः सन्तु मह्यम् ॥ इदं पयःस्नानं ॐ साम्ब सदाशिवाय नमः ॥
शुद्धोदक – पयः स्नानानंतर शुद्धोदक स्नानं ॐ साम्ब सदाशिवाय नमः ॥
दधि स्नान : ॐ दधि क्राव्णोऽअकारिषं जिष्णोरश्वस्य व्वाजिनः । सुरभि नो मुखा करत्प्रण आयू ᳪ षि तारिषत्॥ इदं दधिस्नानं ॐ साम्ब सदाशिवाय नमः ॥
शुद्धोदक – दधि स्नानानंतर शुद्धोदक स्नानं ॐ साम्ब सदाशिवाय नमः ॥
घृत स्नान : ॐ घृतं मिमिक्षे घृतमस्य योनिर्घृते श्रितो घृतमवस्य धाम । अनुष्वधमावह मादयस्व स्वाहाकृतं वृषभ वक्षि हव्यम् ॥ इदं घृतस्नानं ॐ साम्ब सदाशिवाय नमः ॥
शुद्धोदक – घृत स्नानानंतर शुद्धोदक स्नानं ॐ साम्ब सदाशिवाय नमः ॥
मधु स्नान : ॐ मधुव्वाता ऋतायते मधुक्षरन्ति सिन्धवः माध्वीर्न: सन्त्वोषधिः मधुनक्तमुतोषसो मधुमत्पार्थिव ᳪ रजः मधुद्यौरस्तु नः पिता मधुमान्नो वनस्पतिर्मधुमां २ अस्तु सूर्यः माध्वीर्गावो भवन्तुनः ॥ इदं मधुस्नानं ॐ साम्ब सदाशिवाय नमः ॥
शुद्धोदक – मधु स्नानानंतर शुद्धोदक स्नानं ॐ साम्ब सदाशिवाय नमः ॥
शर्करा स्नान : ॐ अपा ᳪ रसमुद्वयस सूर्ये सन्त ᳪ समाहितम्। अपा ᳪ रसस्य यो रसस्तं वो गृह्णाम्युत्तमुपयामगृहीतोऽसीन्द्राय त्वा जुष्टं गृह्णाम्येष ते योनिरिन्द्राय त्वा जुष्टतमम् ॥ इदं शर्करास्नानं ॐ साम्ब सदाशिवाय नमः ॥
शुद्धोदक – शर्करा स्नानानंतर शुद्धोदक स्नानं ॐ साम्ब सदाशिवाय नमः ॥
पञ्चामृत स्नान : ॐ पञ्च नद्यः सरस्वतीमपि यन्ति सस्रोतसः । सरस्वती तु पञ्चधा सो देशे ऽभवत्सरित् ॥ इदं पञ्चामृतस्नानं ॐ साम्ब सदाशिवाय नमः ॥
शुद्धोदक – गंधोदक स्नानानंतर शुद्धोदक स्नानं ॐ साम्ब सदाशिवाय नमः ॥
शुद्धोदक स्नान : ॐ शुद्धवालः सर्वशुद्धवालो मणिवालस्त ऽआश्विनाः श्येतः श्येताक्षो ऽरुणस्ते रुद्राय पशुपतये कर्णा यामा अवलिप्ता रौद्रा नभोरूपाः पार्जन्याः ॥ इदं शुद्धोदकस्नानं ॐ साम्ब सदाशिवाय नमः ॥
॥ महाभिषेक ॥
ॐ नमस्ते रुद्द्र मन्न्यव ऽउतो त ऽइषवे नमः । बाहुब्भ्यामुत ते नमः ॥१॥ या ते रुद्द्र शिवा तनूरघोराऽपापकाशिनी । तयानस्तन्न्वाशन्तमया गिरिशन्ताभिचाकशीहि ॥२॥ यामिषुङ्गिरिशन्तहस्ते बिभर्ष्ष्यस्तवे । शिवाङ्गिरित्रताङ्कुरुमा हि ᳪ सीः पुरुषञ्जगत् ॥३॥ शिवेनव्वचसा त्त्वागिरिशाच्छाव्वदामसि । यथा नः सर्व्वमिज्जगदयक्ष्म ᳪ सुमनाऽअसत् ॥४॥ अद्धयवोचदधिवक्क्ताप्प्रथमोदैव्व्योभिषक्। अहीँश्च्चसर्व्वाञ्जभयन्त्सर्व्वाश्च्चयातुधान्न्योऽधराचीः परासुव॥५॥ असौ यस्ताम्म्रोऽअरुणऽउतबब्भ्रुः सुमङ्गलः । ये चैन ᳪ रुद्द्राऽअभितोदिक्षुश्रिताः सहस्रशोऽवैषा ᳪ हेडऽईमहे ॥६॥ असौ योऽवसर्प्पति नीलग्ग्रीवो व्विलोहितः। उतैङ्गोपाऽअदृश्श्रन्नदृश्श्रन्नुदहार्य्यः सदृष्टो मृडयातिनः ॥७॥ नमोऽस्तु नीलग्ग्रीवाय सहस्राक्षायमीढुषे। अथोये ऽअस्य सत्त्वानोऽहन्तेब्भ्योऽकरन्नमः ॥८॥ प्प्रमुञ्चधन्न्वनस्त्वमुभयोरार्त्क्ज्याम्। याश्च्च तेहस्तऽइषवः पराता भगवोव्वप ॥९॥ व्विज्ज्यन्धनुः कपर्द्दिनो व्विशल्ल्यो बाणवाँ२ ऽउत । अनेशन्नस्ययाऽइषव ऽआभुरस्यनिषङ्गधिः ॥१०॥ याते हेतिर्म्मीढुष्ट्टमहस्ते बभूव ते धनुः। तयास्म्मान्निवश्श्वतस्त्वमयक्ष्म्मया परिभुज ॥११॥ परि ते धन्न्वनोहेतिरस्म्मान्न्व्वृणक्तु व्विश्श्वतः। अथोयऽइषुधिस्तवारेऽअस्म्मन्निधेहितम् ॥१२॥ अवतत्त्य धनुष्ट्व ᳪ सहस्राक्षशतेषुधे। निशीर्य्यशल्ल्यानाम्मुखा शिवोनः सुमना भव ॥१३॥ नमस्त ऽआयुधायानातताय धृष्ष्णवे। उभाब्भ्यामुतते नमो बाहुब्भ्यान्तव धन्न्वने ॥१४॥ मानोमहान्तमुतमानोऽअर्ब्भकम्मानऽउक्षन्तमुतमानऽउक्षितम् । मानोव्वधीः पितरम्मोतमातरम्मानः प्प्रियास्तन्न्वो रुद्द्ररीरिषः ॥१५॥ मानस्तोकेतनये मानऽआयुषिमानो गोषुमानोऽअश्वेषुरीरिषः। मानोव्वीरान्न्रुद्द्रभामिनोव्वधीर्हविष्म्मन्तः सदमित्त्वा हवामहे ॥१६॥
वस्त्र : ॐ प्प्रमुञ्चधन्न्वनस्त्वमुभयोरार्त्क्ज्याम्। याश्च्च तेहस्तऽइषवः पराता भगवोव्वप ॥ इमे वस्त्रोपवस्त्रे ॐ साम्ब सदाशिवाय नमः ॥ आचमनीयं ………
आभरण : ॐ व्विज्ज्यन्धनुः कपर्द्दिनो व्विशल्ल्यो बाणवाँ२ ऽउत । अनेशन्नस्ययाऽइषव ऽआभुरस्यनिषङ्गधिः ॥ इदं आभरणं ॐ साम्ब सदाशिवाय नमः ॥ आचमनीयं ………
यज्ञोपवीत : ॐ ब्रह्म यज्ञानं प्रथमं पुरस्ताद्विषीमतः सुरुचोव्वेन आवः । स बुध्न्या उपमाऽअस्यविष्ठाः शतश्चयोनिमशतश्चव्विवः ॥ इमे यज्ञोपवीते ॐ साम्ब सदाशिवाय नमः ॥ आचमनीयं ………
गन्ध-चन्दन : ॐ नमः श्वब्भ्यः श्वपतिब्भ्यश्च वो नमोनमो भवाय च रुद्राय च ।
नमः शर्व्वाय च पशुपतये च नमो नीलग्ग्रीवाय च शितिकण्ठाय च नमः कपर्द्दिने ॥ इदं गन्धं ॐ साम्ब सदाशिवाय नमः ॥
अक्षत : ॐ नमः शम्भवाय च मयोभवाय च नमः शङ्कराय च मयस्क्कराय च नमः शिवाय च शिवतराय च ॥ इदं अक्षतं ॐ साम्ब सदाशिवाय नमः ॥
दूर्वा : ॐ काण्डात्काण्डात् प्ररोहन्ती परुषः परुषस्परि। एवानो दूर्वे प्रतनु सहस्रेण शतेन च ॥ दूर्वांकुरान् ॐ साम्ब सदाशिवाय नमः ॥
इसी प्रकार जितना अधिक द्रव्य अर्पित करना हो करे, किन्तु द्रव्य शुद्धि विचार करके ही करे। अन्य पुष्प, शमीपत्र, परिमल द्रव्य, कुंकुमादि जो उपलब्ध किया गया हो अर्पित करे किन्तु विशेष द्रव्यों के विषय में विशेष विचार करने की अपेक्षा है। स्प्रे/सेंट नाम से जो बाजार में प्राप्त होता है वह पूजा के योग्य नहीं होता और भगवान की पूजा में उसका प्रयोग करना अनुचित है, अशुद्ध द्रव्य अर्पित करे ऐसी कोई अनिवार्यता नहीं है।
आवरण पूजा :
एकादश रुद्र पूजन मंत्र : ॐ अघोराय नमः ॥१॥ ॐ पशुपतये नमः ॥२॥ ॐ शिवाय नमः ॥३॥ ॐ विरूपाय नमः ॥४॥ ॐ विश्वरूपाय नमः ॥५॥ ॐ भैरवाय नमः ॥६॥ ॐ त्र्यम्बकाय नमः ॥७॥ ॐ शूलपाणये ममः ॥८॥ ॐ कपर्दिने नमः ॥९॥ ॐ ईशानाय नमः ॥१०॥ ॐ महेशाय नमः ॥११॥
शक्ति पूजन : ॐ भगवत्यै नमः ॥१॥ ॐ उमादेव्यै नमः ॥२॥ ॐ शंकर प्रियायै नमः ॥३॥ ॐ पार्वत्यै नमः ॥४॥ ॐ गौर्यै नमः ॥५॥ ॐ कालिन्द्ये नमः ॥६॥ ॐ काटिव्यै नमः ॥७॥ ॐ विश्वधारिण्यै नमः ॥८॥ ॐ विश्वेश्वर्यै नमः ॥९॥ ॐ विश्वमात्रे नमः ॥१०॥ ॐ शिवायै नमः ॥११॥
अष्टमूर्ति पूजन मंत्र :
पूर्व -ॐ शर्वाय क्षितिमूर्तये नमः ॥१॥
ईशान : ॐ भवाय जलमूर्तये नमः ॥२॥
उत्तर : ॐ रुद्रायाग्निमूर्तये नमः ॥३॥
वायव्य : ॐ उग्राय वायुमूर्तये नमः ॥४॥
पश्चिम : ॐ भीमायाकाशमूर्तये नमः ॥५॥
नैर्ऋत्य : ॐ पशुपतये यजमानमूर्तये नमः ॥६॥
दक्षिण : ॐ महादेवाय सोममूर्तये नमः ॥७॥
अग्निकोण : ॐ ईशानाय सूर्यमूर्तये नमः ॥८॥
तदनंतर दशों दिशाओं में इन्द्रादि दशदिक्पाल की पूजा करे और फिर प्रणालिका/अर्घा में “ह्रीं उमायै नमः” मंत्र से गौरी की पूजा करे।
धूप : ॐ नमः कपर्द्दिने च व्व्युप्तकेशाय च नमः सहस्राक्षाय च शतधन्न्वने च नमो गिरिशयाय च शिपिविष्ट्टाय च नमो मीढुष्ट्टमाय चेषुमते च ॥ एष धूपः ॐ साङ्गाय साम्ब सदाशिवाय नमः ॥
दीप : ॐ नमऽआशवे चाजिराजाय च नमः शीग्घ्र्याय च शीब्भ्याय च नमऽऊर्म्म्याय चावस्वन्न्याय च नमो नादेयाय च द्द्वीप्प्याय च ॥ एष दीपः ॐ साङ्गाय साम्ब सदाशिवाय नमः ॥
नैवेद्य : नैवेद्य में भी फल-मेवा के अतिरिक्त अन्य क्रीत मिष्टान्नादि अर्पित न करे। पायस-पक्वान्न-मिष्टान्नों के लिये घर में स्वयं पवित्रता पूर्वक निर्माण की व्यवस्था करे। क्रीत मिष्टान्नों में बतासा मात्र को ही शुद्ध माना जाता है एवं अन्य मिष्टान्नों के निर्माण में भी यह ध्यान रखे के छेना से निर्मित मिष्टान्न शुद्ध नहीं होते, खोया से बनाया गया मिष्टान्न ही अर्पित करना चाहिये।
ॐ नमो जयेष्ठ्ठाय च कनिष्ठ्ठाय च नमः पूर्व्वजाय चापरजाय च नमो मद्ध्यमाय चापगल्ब्भाय च नमो जघन्न्याय च बुध्न्याय च ॥ एतानि नानाविध नैवेद्यानि ॐ साङ्गाय साम्ब सदाशिवाय नमः ॥
आचमन : ॐ त्र्यम्बकं यजामहे सुगन्धिम्पुष्टिवर्धनम् । उर्वारुकमिव बन्धनान्मृत्योर्मुक्षीय मामृतात् ॥ इदं आचमनीयं ॐ साङ्गाय साम्ब सदाशिवाय नमः ॥
ताम्बूल : ॐ इमारुद्द्रायतवसे कपर्द्दिने क्षयद्वीराय प्प्रभरामहेमतीः । यथाषमसद्द्विपदे चतुष्ष्पदे व्विश्व्म्पुष्टङ्ग्रामेऽअस्म्मिन्ननातुरम् ॥ मुखवासार्थे ताम्बूलं सपूगीफलं ॐ साङ्गाय साम्ब सदाशिवाय नमः ॥
फल : ॐ श्रीश्चते लक्ष्मीश्च पत्न्यावहोरात्रे पार्श्वे नक्षत्राणि रूपमश्विनौ व्यात्तम् । इष्णन्निषाणामुम्मऽइषाण सर्वलोकम्मऽइषाण ॥ एतानि ऋतुफलानि ॐ साङ्गाय सदाशिवाय नमः ॥
दक्षिणा : ॐ हिरण्यगर्ब्भ: समवर्त्तताग्ग्रे भूतस्य जात: पतिरेकऽआसीत । स दाधार पृथ्वीं द्यामुतेमां कस्मै देवाय हविषा विधेम ॥ पूजासाफल्यार्वथे दक्षिणाद्रव्यं ॐ साङ्गाय सदाशिवाय नमः ॥
तर्पण : तत्पश्चात् किसी पात्र में अक्षतयुक्त जल लेकर तर्पण करे । देवतर्पण में जीवितपितृक भी अधिकृत होता है।
ॐ भवं देवं तर्पयामि ॥१॥ ॐ शर्वं देवं तर्पयामि ॥२॥ ॐ ईशानं देवं तर्पयामि ॥३॥ ॐ पशुपति देवं तर्पयामि ॥४॥ ॐ उग्रं देवं तर्पयामि ॥५॥ ॐ रुद्रं देवं तर्पयामि ॥६॥ ॐ भीमं देवं तर्पयामि ॥७॥ ॐ महान्तं देवं तर्पयामि ॥८॥
ॐ भवस्य देवस्य पत्नीं तर्पयामि ॥१॥ ॐ शर्वस्य देवस्य पत्नीं तर्पयामि ॥२॥ ॐ ईशानस्य देवस्य पत्नीं तर्पयामि ॥३॥ ॐ पशुपतेर्देवस्य पत्नीं तर्पयामि ॥४॥ ॐ उग्रस्य देवस्य पत्नीं तर्पयामि ॥५॥ ॐ रुद्रस्य देवस्य पत्नीं तर्पयामि ॥६॥ ॐ भीमस्य देवस्य पत्नीं तर्पयामि ॥७॥ ॐ महतो देवस्य पत्नीं तर्पयामि ॥८॥
उत्तर पूजन


उत्तर पूजन का तात्पर्य रुद्राभिषेक के उपरांत की जाने वाली पुनः पूजा से है। यदि अभिषेक न किया गया हो तो उत्तर पूजन नहीं होगा और यदि पूजा के पश्चात् अभिषेक करते हैं तो उत्तर पूजा पुनः होगी। संभवतः आप यहां उत्तर पूजन विधि ढूंढने आये होंगे कि पार्थिवपूजन में उत्तरपूजन कैसे करें और यदि आपके मन में यह जिज्ञासा है तो प्रशंसनीय है क्योंकि ऐसी जिज्ञासा भी देखने को नहीं मिलती। वास्तविकता यह है कि वर्त्तमान में कर्मकांड का स्वरूप इतना विकृत कर दिया गया है की वास्तविक जिज्ञासा का भी अवकाश रिक्त नहीं रहा।
उत्तर पूजन मुख्यतः रुद्राभिषेक का अंग है किन्तु पार्थिवपूजन का मूल स्वरूप ही छिन्न-भिन्न कर दिया गया है और यह ज्ञात ही नहीं होता कि पार्थिव पूजन है अथवा रुद्राभिषेक सत्यनारायण पूजा अथवा चण्डीप्रयोग ! जब वास्तविक कर्म ही ज्ञात न हो तो उसकी विधि क्या होगी, कैसे होगी कुछ भी समझना कठिन है। पार्थिवपूजन और रुद्राभिषेक का सम्मिश्रण होने से ही पार्थिवपूजन में भी उत्तर पूजन नामक प्रश्न उत्पन्न हो सकते हैं। वास्तव में मैं यहां स्पष्ट यह करना चाहता हूँ कि पार्थिव पूजन और रुद्राभिषेक दोनों भिन्न प्रयोग हैं और इनका सम्मिश्रण नहीं करना चाहिये।
यदि पार्थिव पूजन विधान का अवलोकन करें तो ज्ञात होता है कि पार्थिव पूजन में वर्णित ही नहीं है किन्तु अन्यत्र महाभिषेक प्रयोग प्राप्त भी होता है जो स्नानोपरांत रुद्रसूक्त के षोडश ऋचाओं से करने के लिये कहा गया है। तदुपरांत आगे की पूजा होती है अर्थात पार्थिव पूजन में यदि महाभिषेक है भी तो मात्र षोडश ऋचाओं से है कर महाभिषेक नाम से है और इस कारण यहां उत्तर पूजन भी नहीं है।
इति ध्यात्वा च संपूज्य पार्थिवं लिंगमुत्तमम् ।
जपेत्पंचाक्षरं मंत्रं गुरुदत्तं यथाविधि ॥
स्तुतिभिश्चैव देवेशं स्तुवीत प्रणमन्सुधीः ।
नानाभिधाभिर्विप्रेन्द्राः पठेद्वै शतरुद्रियम् ॥
पार्थिव पूजन के पश्चात् पंचाक्षर अथवा गुरुदत्त मन्त्र जप, स्तुति, नानाभिधाओं के अनुसार ब्राह्मणो द्वारा शतरुद्री पाठ आदि कहा गया है। अर्थात पार्थिव पूजन में रुद्री का पाठात्मक प्रयोग होगा न कि अभिषेकात्मक।
अब प्रश्न है कि यदि रुद्राभिषेक करना हो तो ?
यदि रुद्राभिषेक करना है तो फिर पार्थिव पूजन क्यों ?
रुद्राभिषेक करना है तो नर्मदेश्वर अथवा धातु आदि के लिंग की पूजा करके या शिवालय में रुद्राभिषेक करें, पार्थिव पूजन करना है तो पार्थिव पूजन करें और पार्थिव पूजन की विधि से करें सम्मिश्रित न करें।
आरती


तदनंतर आरती की थाली सजाकर कर्पूर, दीप आदि से आरती करे –
ॐ अग्निर्देवता वातौ देवता सूर्यो देवता चन्द्रमा देवता वसवो देवता रुद्रा देवताऽऽदित्या देवता मरुतो देवता विश्वेदेवा देवता बृहस्पतिर्देवतेन्द्रो देवता वरुणो देवता ॥
ॐ कर्पूरगौरं करुणावतारं
संसारसारं भुजगेन्द्रहारम् ।
सदा वसन्तं हृदयारविन्दे
भवं भवानीसहितं नमामि ॥१॥
वन्दे देवमुमापति सुरगुरु वन्दे जगत्कारणं
वन्दे पन्नगभूषणं मृगधरं वन्दे पशूनां पतिम् ।
वन्दे सूर्यशशांकवह्निनयनं वन्दे मुकुन्दप्रियं
वन्दे भक्तजनाश्रयं च वरदं वन्दे शिवं शंकरम् ॥
शान्तं पद्मासनस्थं शशधरमुकुटं पञ्चवक्त्रं त्रिनेत्रं
शूलं वज्रं च खङ्ग परशुमभयदं दक्षभागे वहन्तम् ।
नागं पाशं च घंटां डमरुकसहितं सांकुशं वामभागे
नानालंकारयुक्तंस्फटिकमणिनिभं पार्वतीशंनमामि॥
प्रदक्षिणा : ॐ ये तीर्त्थानि प्प्रचरन्ति सृकाहस्ता निषङ्गिणः । तेषा ᳪ सहस्रयोजनेऽवधन्न्वानि तन्न्मसि ॥
पुष्पाञ्जलि मंत्र : ॐ यज्ञेन यज्ञमयजन्त देवास्तानि धर्माणि प्रथमान्यासन् । ते ह नाकं महिमानः सचन्त यत्र पूर्वे साध्याः सन्ति देवाः ॥ एष मंत्र पुष्पाञ्जलिं ॐ साङ्गाय साम्बसदाशिवाय नमः ॥
साष्टाङ्ग प्रणाम : ॐ शिरो मत्पादयोः कृत्वा बाहुभ्यां च परस्परम् । प्रपन्नं पाहि मामीश भीतं मृत्युग्रहार्णवात् ॥
स्तुतिंकरोमि कां प्रभो मतिस्तु कुण्ठिता मम ।
भवद्गुणानुवादपारमेति किं चतुर्मुखः ॥
ततः प्रणाममेव ते करोमि दण्डवद्विभो ।
क्षमस्व मेऽपराधरूप दोषजालमीश्वर ॥
तत्पश्चात क्षमापनादि स्तोत्र पाठ करे। विविध स्तोत्र भी अलग से समाहित किया गया है।
क्षमा प्रार्थना


तावकस्त्वद्गुणप्राणस्त्वच्चित्तोऽहं सदा मृड ।
कृपानिधे इति ज्ञात्वा भूतनाथ प्रसीद मे ॥
अज्ञानाद्यदि वा ज्ञानाज्जप पूजादिकं मया ।
कृतं तदस्तु सफलं कृपया तव शंकर ॥
अहं पापी महानद्य पावनश्च भवान्महान् ।
इति विज्ञाय गौरीश यदिच्छसि तथा कुरु ॥
वेदैः पुराणैः सिद्धान्तैरृषिभिर्विविधैरपि ।
न ज्ञातोऽसि महादेव कुतोऽहं त्वं महाशिव ॥
यथा तथा त्वदीयोऽस्मि सर्वभावैर्महेश्वर ।
रक्षणीयस्त्वयाऽहं वै प्रसीद परमेश्वर ॥
क्षमापण
ॐ अंगहीनं क्रियाहीनं विधिहीनं महेश्वर ।
पूजितोऽसि महादेव तत् क्षमस्व भ्रमात्कृतम् ॥
यद्यप्युदाहृतैः पुष्पैरपास्तैर्भावदूषितैः ।
केशकीटापविद्धैश्च पूजितोऽसि मया प्रभो ॥
अन्यत्रासक्तचित्तेन क्रियाहीनेन वा प्रभो ।
मनोवाक्कायदुष्टेन पूजितोऽसि त्रिलोचन ॥
यच्चोपहतपात्रेण कृतमर्घ्यादिकं मया ।
तामसेन च भावेन तत्क्षमस्व मम प्रभो ॥
मन्त्रेणाक्षरहीनेन पुष्पेण विफलेन च ।
पूजितोऽसि महादेव तत्सर्वं क्षम्यतां मम ॥
व्रतं सम्पूर्णतां यातु फलं चाक्षयमश्नुते ।
अज्ञानयोगादुपचारकर्मं
यत्पूर्वमस्माभिरनुष्ठितं ते ।
तदैव सोद्वासनकं दयालो
पितेव पुत्रान्प्रतनो जुषस्व ॥
अयं दानकालस्त्वहं दानपात्रं
भवानेव दाता त्वदन्यं न याचे ।
भवद्भक्तिमन्तः स्थिरां देहि मह्यं
कृपाशील शम्भो कृतार्थोऽस्मि यस्मात् ॥
ॐ नमोंकाररूपाय नमोऽक्षरवपुर्धृते ।
नमो नादात्मने तुभ्यं नमो बिन्दुकलात्मने ॥
अलिंगलिंगरूपाय रूपातीताय ते नमः ।
त्वं माता सर्वलोकानां त्वमेव जगतः पिता ॥
त्वं भ्राता त्वं सुहृन्मित्रं त्वं प्रियः प्रियरूपधृक् ।
त्वं गुरुस्त्वं गतिः साक्षात्त्वं पिता त्वं पितामहः ॥
नमस्ते भगवन् रुद्र भास्करामिततेजसे ।
नमो भवाय रुद्राय रसायाम्बुमयाय च ॥
शर्वाय क्षितिरूपाय सदा सुरभिणे नमः ।
पशूनांपतये तुभ्यं पावकामिततेजसे ॥
भीमाय व्योमरूपाय शब्दमात्राय ते नमः ।
महादेवाय सोमाय अमृताय नमोऽस्तु ते ॥
उग्राय यजमानाय नमस्ते कर्मयोगिने ।
पार्थिवस्य च लिङ्गस्य यन्मया पूजनं कृतम् ॥
तेन मे भगवान् रुद्रो वांछितार्थं प्रयच्छतु ॥
करचरणकृतं वा कायजं कर्मजं वा ।
श्रवण नयनजं वा मानसं वापराधम् ॥
विहितमवहितं वा सर्वमेतत् क्षमस्व ।
जय जय करुणाब्धे श्री महादेव शम्भो ॥
विसर्जन


अर्पण
ॐ इतः पूर्वं प्राणबुद्धिदेहधर्माधिकारतो जाग्रत्स्वप्नसुषुप्त्यवस्थासु मनसा वाचा कर्मणा हस्ताभ्यां पद्भ्यामुदरेण शिश्ना यत्कृतं यदुक्तं तत्सर्वं ब्रह्मार्पणं भवतु ॥ भगवान के चरणों में अर्पण करे।
विशेषार्घ्य
ॐ साधु वाऽसाधु वा कर्म यद्यदाचरितं मया ।
तत्सर्वं कृपया देव गृहाणाराधनं मम ॥
पुष्पांजलि
ॐ रश्मिरूपा महादेवा अत्र पूजितदेवताः ।
सदा शिवांगलीनास्ताः सन्ति सर्वाः सुखावहाः ॥
पार्थिव शिवलिंग विसर्जन मंत्र
ॐ गच्छ गच्छ परं स्थानं स्वस्थानं परमेश्वर ।
यत्र ब्रह्मादयो देवा न विदुः परमं पदम् ॥१॥
ॐ नमो महादेवदेवाय ॥
उपरोक्त मंत्र पढ़कर संहारमुद्रा प्रदर्शित करे। तदनंतर गणपति, स्कन्द आदि का भी विसर्जन करके ईशान कोण में जल से मंडल करके “ॐ व्यापक मण्डलाय नमः” में से पूजा करे ।
फिर निर्माल्य लेकर चण्डेश्वर को अर्पित करे “ॐ चण्डेश्वराय नमः” तत्पश्चात् चंडेश्वर का ध्यान करे :
ॐ चंडेश्वरं रक्ततनुं त्रिनेत्रं
रक्तांशुकाढ्यं हृदि भावयामि ।
ढंकं त्रिशूलं स्फटिकाक्षमालां
कमंडलुं बिभ्रतमिन्दुचूडम् ॥
“ॐ चण्डेश्वराय” कहकर अर्पित निर्माल्य की पूजा करे।
फिर तत्वमुद्रा से चरणोदक अर्पित करे “ॐ ध्ब्रूँ फट् चण्डेश्वर इमं बलिं गृह्ण स्वाहा”
चण्डेश्वर पुष्पांजलि : ॐ बलिदानेन सन्तुष्टश्चण्डेशः सर्वसिद्धिदः । शान्तिं करोतु मे नित्यं शिवभक्तिं ददातु च ॥१॥ लेह्यचोष्यान्नपानादि ताम्बूलं स्रग्विलेपनम् ॥ निर्माल्यं भोजनं तुभ्यं ददामि श्रीशिवाज्ञया ॥२॥
पुष्पांजलि अर्पित करके नाराचमुद्रा प्रदर्शित करते हुये विसर्जन करे : गच्छ गच्छ
निर्माल्य ग्रहण
ॐ बाणरावणचण्डीश नंदिभृंगिरिटादयः ।
शंकरस्य प्रसादोऽयं सर्वे गृह्णन्तु शांभवाः ॥
निर्माल्यसलिलं पीत्वा देवदेवस्य शूलिनः ।
क्षयापस्मारकुष्ठाद्यैस्सद्यो मुच्येत पातकैः ॥
अकालमृत्युहरणं ब्रह्महत्याविनाशनम् ।
व्याधिघ्नं भक्तकायस्य शिवनिर्णेजनोदकम् ॥
तदनंतर पार्थिव शिवलिंग का विसर्जन करे।
